Eksfoliacja (czyli peeling – proces polegający na usuwaniu nagromadzonych na powierzchni skóry martwych komórek naskórka) to jedno z najczęściej stosowanych działań pielęgnacyjnych, które wpływa na stan zewnętrznej warstwy, pozwalającej kontrolować złuszczanie warstwy rogowej naskórka i dzięki temu poprawiać wygląd oraz kondycję skóry, m.in. zmniejszać szorstkość, wygładzać nierówności, ograniczać zaskórniki i redukować widoczność przebarwień pozapalnych.
W praktyce domowej i w gabinetach kosmetycznych dominują dwa podejścia: peeling enzymatyczny, w którym wykorzystywane są enzymy proteolityczne, oraz peeling kwasowy, oparty o działanie organicznych kwasów (najczęściej alfa- i beta-hydroksykwasów). Obie metody mogą prowadzić do podobnego efektu końcowego, czyli przyspieszenia złuszczania, ale różnią się mechanizmem działania, profilem tolerancji, zależnością od parametrów formulacji oraz zakresem możliwych działań niepożądanych.
Mechanizmy działania peelingu na poziomie warstwy naskórka
Peeling enzymatyczny bazuje zwykle na proteazach roślinnych, takich jak papaina i bromelaina, rzadziej na innych enzymach o aktywności proteolitycznej (zdolność enzymów proteolitycznych – proteaz – do rozkładania białek na mniejsze peptydy i aminokwasy poprzez hydrolizę wiązań peptydowych). Celem są białkowe elementy „spoiw” między korneocytami, w tym białka związane z korneodesmosomami, których kontrolowana degradacja ułatwia odłączanie się komórek warstwy rogowej. W praktyce skuteczność zależy od realnej aktywności enzymatycznej w gotowym produkcie, która może ulegać obniżeniu przez pH, temperaturę, obecność inhibitorów, sposób utrwalania oraz czas przechowywania; wykazano, że część preparatów reklamowanych jako „enzymatyczne” ma znikomą lub niewykrywalną aktywność proteolityczną. Istotne jest też to, że enzymy jako białka mogą mieć potencjał uczulający, a w określonych warunkach mogą wpływać na elementy bariery naskórkowej.
Peeling kwasowy działa przede wszystkim poprzez modyfikację środowiska w warstwie rogowej i osłabienie oddziaływań między korneocytami, co sprzyja złuszczaniu się powierzchniowej warstwy naskórka (deskwamacja). Efekt zależy od parametrów produktu, zwłaszcza stężenia, pH, rodzaj kwasu, formę (np. roztwór vs emulsja), czas kontaktu ze skórą oraz obecność substancji buforujących. W praktyce klinicznej i kosmetologicznej najczęściej stosuje się AHA (np. kwas glikolowy, mlekowy, migdałowy), BHA (głównie kwas salicylowy) oraz PHA (np. glukonolakton, kwas laktobionowy), przy czym poszczególne grupy różnią się przenikalnością i potencjałem drażniącym.
Kwasy
Kwasy stanowią istotną grupę surowców w przemyśle kosmetycznym. Charakteryzują się one szerokim spektrum działania, od łagodnego złuszczania naskórka po zaawansowaną ochronę przed procesami starzenia, redukcję przebarwień oraz poprawę ogólnej kondycji skóry. W naszej ofercie znajdują się zarówno kwasy naturalnego pochodzenia, jak i syntetyczne.
Różnice funkcjonalne: AHA, BHA i PHA a enzymy
AHA są zwykle wykorzystywane do poprawy tekstury, rozjaśniania nierównomiernej pigmentacji i wsparcia terapii zmian związanych z fotouszkodzeniem, ponieważ nasilają odnowę naskórka i mogą wpływać na procesy w skórze właściwej w zależności od warunków zabiegu. Kwas glikolowy, ze względu na małą masę cząsteczkową, jest klasycznie uznawany za bardziej intensywny w porównaniu z większymi cząsteczkami AHA, co ma znaczenie dla tolerancji.
BHA, reprezentowane głównie przez kwas salicylowy, są z natury bardziej lipofilowe, co sprzyja lepszemu przenikaniu w obrębie jednostki włosowo-łojowej i uzasadnia ich powszechne użycie w cerze łojotokowej i trądzikowej. W tym kontekście ważne jest działanie komedolityczne i keratolityczne oraz efekt przeciwzapalny o umiarkowanej sile, istotny klinicznie przy łagodnych i umiarkowanych postaciach trądziku oraz skłonności do zaskórników.
PHA (np. glukonolakton) są zwykle opisywane jako łagodniejsze ze względu na większą cząsteczkę i wolniejszą penetrację, a jednocześnie mogą wykazywać działanie nawilżające wynikające z licznych grup hydroksylowych. Z tego powodu PHA bywają rozważane w pielęgnacji skóry wrażliwej i z osłabioną barierą, choć nadal pozostają kwasami i mogą wywoływać objawy podrażnienia przy nieodpowiednim doborze produktu i częstości stosowania.
Peeling enzymatyczny bywa postrzegany jako delikatniejsza alternatywa, jednak w praktyce profil tolerancji jest wypadkową aktywności enzymu, składu formulacji, czasu ekspozycji oraz indywidualnej reaktywności skóry. Dodatkowo, realna skuteczność może być mniej przewidywalna w porównaniu z peelingami kwasowymi, jeśli produkt nie utrzymuje stabilnej aktywności enzymatycznej.
Zalety i ograniczenia peelingów kwasowych i enzymatycznych
Zaletą peelingów kwasowych jest relatywnie dobrze opisana zależność efektu od parametrów zabiegu i formulacji, co ułatwia stopniowanie intensywności. Ograniczeniem jest większe ryzyko podrażnienia, przejściowego uszkodzenia bariery i wtórnej nadreaktywności, szczególnie przy wyższych stężeniach, niskim pH i częstym stosowaniu, a także przy łączeniu wielu bodźców drażniących (np. retinoidy, nadtlenek benzoilu, intensywne detergenty, zabiegi gabinetowe).
Zaletą peelingów enzymatycznych jest możliwość uzyskania efektu złuszczającego bez konieczności stosowania niskiego pH, co w części przypadków przekłada się na lepszą tolerancję. Ograniczenia obejmują zależność od stabilności enzymu oraz potencjalną zmienność aktywności pomiędzy produktami. Dodatkowo, ze względu na białkowy charakter enzymów, należy uwzględniać ryzyko reakcji alergicznych u osób predysponowanych.
Dobór peelingu do typu skóry
Skóra sucha i odwodniona częściej źle toleruje intensywne, częste złuszczanie. W tej grupie, jeśli celem jest wygładzenie i poprawa wyglądu warstwy rogowej, praktycznie rozważa się łagodniejsze schematy i formy, w tym wybrane AHA o lepszym profilu nawilżającym w lub PHA, a w wariancie enzymatycznym krótsze czasy kontaktu i mniejszą częstość stosowania. Kluczowe jest równoległe wspieranie bariery emolientami i humektantami (substancjami rozpuszczalnymi w wodzie, o właściwościach hydrofilowych i higroskopijnych, adsorbujące wodę oraz nawilżające) oraz unikanie kumulacji bodźców drażniących.
Skóra tłusta i trądzikowa zwykle korzysta z podejść ukierunkowanych na ujścia mieszków włosowych i hiperkeratynizację, dlatego w praktyce często preferuje się BHA. Peeling enzymatyczny może być stosowany jako uzupełnienie w przypadkach, gdy celem jest łagodniejsze wygładzenie powierzchni, jednak przy dominujących zaskórnikach i łojotoku znaczenie ma dobór substancji o odpowiedniej aktywności działania.
Skóra wrażliwa wymaga minimalizowania ryzyka uszkodzenia bariery i nasilenia rumienia. W tej grupie PHA są opisywane jako opcja o wyższej tolerancji w porównaniu z klasycznymi AHA/BHA, a peeling enzymatyczny bywa rozważany z uwagi na brak konieczności niskiego pH. Niezależnie od wyboru, najistotniejsze są: niska intensywność, rzadsze stosowanie, kontrola czasu kontaktu oraz testowanie tolerancji na ograniczonym obszarze.
Skóra z przebarwieniami pozapalnymi i nierównym kolorytem często reaguje na eksfoliację (kosmetyczny proces złuszczania martwych komórek naskórka) poprawą rozproszenia światła na powierzchni i bardziej jednolitym złuszczaniem. W praktyce wykorzystuje się AHA oraz wybrane schematy łączone, pamiętając, że podrażnienie i stan zapalny mogą nasilać ryzyko pogłębienia przebarwień pozapalnych u części osób, zwłaszcza przy ciemniejszych fototypach i agresywnych protokołach.
Skóra dojrzała i potrzebuje bardziej kontrolowanych procedur kwasowych, ponieważ w tej grupie często dąży się do wpływu nie tylko na warstwę rogową, ale też na parametry skóry właściwej w zależności od głębokości działania. Peeling enzymatyczny może poprawiać gładkość i wygląd powierzchni, ale zwykle nie jest traktowany jako narzędzie do uzyskiwania efektów porównywalnych z intensywniejszymi peelingami kwasowymi.
Działania niepożądane i czynniki ryzyka stosowania peelingu
Dla peelingów kwasowych typowe działania niepożądane obejmują rumień, pieczenie, suchość, przejściowe złuszczanie, a przy niewłaściwym użyciu również nadżerki i zaostrzenie dermatoz. Ryzyko rośnie wraz z intensywnością ekspozycji oraz przy nieprawidłowej pielęgnacji bariery. Dla BHA istotne jest unikanie nadmiernej częstości i łączenia z innymi silnymi substancjami drażniącymi w krótkim czasie.
W przypadku peelingów enzymatycznych poza podrażnieniem należy uwzględnić zmienność aktywności preparatów oraz potencjał reakcji nadwrażliwości. Mechanistycznie część enzymów może oddziaływać także na białka połączeń międzykomórkowych, co w określonych warunkach może przekładać się na pogorszenie parametrów bariery.
W codziennej rutynie ważne jest także łączenie eksfoliacji z innymi substancjami aktywnymi. W dni stosowania peelingu warto ograniczyć jednoczesne użycie retinoidów, nadtlenku benzoilu, wysokich stężeń witaminy C o niskim pH oraz produktów silnie odtłuszczających, ponieważ zwiększa to ryzyko podrażnienia i przejściowego osłabienia bariery skóry. Po zabiegu kluczowe jest stosowanie preparatów nawilżających i regenerujących, zawierających m.in. ceramidy i kwasy tłuszczowe, które wspierają odbudowę warstwy hydrolipidowej. Niezależnie od typu peelingu konieczna jest regularna fotoprotekcja, ponieważ skóra po złuszczaniu może być bardziej podatna na rumień i przebarwienia.
Podsumowanie
Peeling enzymatyczny i kwasowy prowadzą do podobnego efektu końcowego, czyli wygładzenia skóry i ułatwienia naturalnego złuszczania, ale działają w odmienny sposób. Niezależnie od metody ważne jest stopniowanie intensywności, odpowiednia częstość stosowania oraz wsparcie bariery naskórkowej, ponieważ nadmierna złuszczanie martwych komórek naskórka może nasilać suchość, rumień i nadwrażliwość. Dobór peelingu powinien uwzględniać typ skóry, dominujący problem oraz tolerancję na substancje aktywne.
Bibliografia:
1. Białkowski K. Proteolytic activity of cosmetic enzyme peel products. Acta Biochim Pol. 2022;69(4):895-899. doi:10.18388/abp.2020_6485.
2. Venetikidou M, Lykartsi E, Adamantidi T, Prokopiou V, Ofrydopoulou A, Letsiou S, Tsoupras A. Proteolytic enzyme activities of bromelain, ficin, and papain from fruit by-products and potential applications in sustainable and functional cosmetics for skincare. Appl Sci. 2025;15(5):2637. doi:10.3390/app15052637.
3. Almeman AA. Evaluating the Efficacy and Safety of Alpha-Hydroxy Acids in Dermatological Practice: A Comprehensive Clinical and Legal Review. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2024;17:1661-1685. doi:10.2147/CCID.S453243.
4. Măgerușan ȘE, Hancu G, Rusu A. A Comprehensive Bibliographic Review Concerning the Efficacy of Organic Acids for Chemical Peels Treating Acne Vulgaris. Molecules. 2023;28(20):7219. doi:10.3390/molecules28207219.
5. Gentili G, Perugini P, Bugliaro S, D’Antonio C. Efficacy and safety of a new peeling formulated with a pool of PHAs for the treatment of all skin types, even sensitive. J Cosmet Dermatol. 2023;22(2):517-528. doi:10.1111/jocd.15215.
6. Kim HJ, Kim YH. Exploring Acne Treatments: From Pathophysiological Mechanisms to Emerging Therapies. Int J Mol Sci. 2024;25(10):5302. doi:10.3390/ijms25105302.
