Mocznik (urea) jest fizjologicznym składnikiem naturalnego czynnika nawilżającego (NMF) w warstwie rogowej i jednocześnie jedną z najczęściej stosowanych substancji w preparatach dermatologicznych i farmaceutycznych. Jego popularność wynika z szerokiego zakresu działania zależnego od stężenia: od efektu nawilżającego i poprawy funkcji bariery, po działanie keratolityczne (rozpuszczenie masy rogowo-łojowej, zapoczątkowujące pasmo procesów naprawczych w skórze) ułatwiające usuwanie nadmiernie zrogowaciałego naskórka.
W praktyce klinicznej mocznik bywa elementem terapii wspomagającej w chorobach z suchością, łuszczeniem i świądem, a w wyższych stężeniach jest wykorzystywany także w obrębie paznokci oraz ognisk hiperkeratozy, czyli nadmiernego rogowacenia naskórka.
Mechanizm działania mocznika
W niższych i średnich stężeniach mocznik działa przede wszystkim jako humektant: wiąże wodę w warstwie rogowej, zwiększa elastyczność naskórka i ogranicza odczucie ściągnięcia. Wykazuje też wpływ biologiczny na keratynocyty, który może przekładać się na poprawę różnicowania naskórka i parametrów bariery, co ma znaczenie u osób z przewlekłą suchością oraz skórą atopową. W badaniach omawia się również jego rolę w modulowaniu ekspresji genów związanych z prawidłowym dojrzewaniem naskórka oraz potencjalne wspieranie obrony przeciwdrobnoustrojowej skóry.
W wyższych stężeniach mocznik zmienia właściwości keratyny i rozluźnia zbitą warstwę rogową, co ułatwia odchodzenie łusek i zmniejsza grubość zrogowaceń. Ten efekt keratolityczny ma zastosowanie w rogowaceniach dłoni i stóp, przy silnej szorstkości, modzelach oraz w leczeniu wspomagającym wybranych schorzeń paznokci. W obszarze płytki paznokciowej preparaty około 40–50% stosuje się m.in. w celu zmiękczenia i zwiększenia przepuszczalności płytki, co bywa wykorzystywane w procedurach zachowawczych oraz jako element ułatwiający przechodzenie innych substancji.
Warto podkreślić, że mechanizm działania mocznika w skórze nie ogranicza się do prostego nawilżania. Jako składnik NMF wpływa na mikrośrodowisko warstwy rogowej, w tym na utrzymanie odpowiedniego uwodnienia i plastyczności korneocytów, co przekłada się na mniejszą skłonność do mikropęknięć i złuszczania w przebiegu suchości. W kontekście bariery skórnej istotne jest również to, że poprawa nawodnienia może pośrednio zmniejszać drażliwość skóry i nasilenie świądu, ponieważ sucha, sztywna warstwa rogowa łatwiej ulega uszkodzeniom mechanicznym oraz podrażnieniom.
Wysokie stężenia, wykorzystywane keratolitycznie, wymagają natomiast rozróżnienia celu: w części wskazań chodzi o stopniowe wygładzanie i redukcję zrogowaceń, a w innych o krótkotrwałe zmiękczenie warstwy rogowej lub płytki paznokciowej. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, ponieważ determinuje czas kontaktu preparatu ze skórą, częstotliwość aplikacji i tolerancję terapii.
Zastosowania mocznika w farmacji i dermokosmetyce
W dermokosmetykach mocznik występuje najczęściej w preparatach do skóry suchej, odwodnionej i szorstkiej, a także w produktach wygładzających i zmiękczających do ciała. W tym obszarze ważne jest dopasowanie stężenia i receptury produktu do tolerancji skóry: ta sama substancja może działać komfortowo w emulsji bogatej w lipidy, a powodować pieczenie w produkcie o wysokiej zawartości alkoholi, substancji zapachowych lub przy towarzyszącym uszkodzeniu bariery skóry.
W produktach farmaceutycznych mocznik jest składnikiem o bardziej jednoznacznie terapeutycznym profilu zastosowania. Preparaty o niższych stężeniach pełnią rolę leków lub wyrobów pielęgnacyjnych w suchości skóry (w zależności od wskazań i deklarowanych efektów), natomiast wyższe stężenia są typowo wykorzystywane w hiperkeratozach i problemach paznokci.
W praktyce kontekst farmaceutyczny produktu oznacza też większy nacisk na kontrolę jakości substancji i stabilność specyfiku, co bywa istotne przy wrażliwej skórze (np. skóra atopowa, skóra pękająca, pacjenci w trakcie terapii onkologicznych). Wybór postaci preparatu ma w praktyce podobne znaczenie jak samo stężenie mocznika, ponieważ wpływa na czas kontaktu ze skórą, stopień okluzji oraz odczucia po aplikacji.
Emulsje typu olej w wodzie są zwykle lżejsze i łatwiejsze do codziennego stosowania na większych powierzchniach, natomiast preparaty o bardziej tłustej bazie mogą lepiej ograniczać przeznaskórkową utratę wody i zmniejszać uczucie ściągnięcia, co bywa korzystne w nasilonej suchości. Z kolei żele i roztwory, choć wygodne, częściej wywołują szczypanie, zwłaszcza gdy zawierają alkohol lub są stosowane na skórę podrażnioną.
Ważna jest także kompatybilność z innymi elementami pielęgnacji: mocznik może być łączony z emolientami i składnikami barierowymi, natomiast równoległe stosowanie silnych substancji drażniących lub złuszczających zwiększa ryzyko pieczenia i rumienia. Z tego powodu tolerancję terapii poprawia stopniowe wprowadzanie produktu oraz dobór formulacji do miejsca aplikacji i aktualnego stanu skóry.
Dobór stężenia mocznika do typu skóry i wskazania
W pielęgnacji skóry suchej i szorstkiej zwykle stosuje się stężenia, które poprawiają nawodnienie warstwy rogowej bez wyraźnej keratolizy. W tej grupie zasadnicze jest łączenie mocznika z lipidami barierowymi i ograniczanie substancji zapachowych, ponieważ dyskomfort częściej wynika z podrażnienia niż z mocznika jako takiego. W hiperkeratozach, w rogowaceniu okołomieszkowym oraz na stopach i dłoniach celuje się w wyższe stężenia, ale z praktycznym zastrzeżeniem, że nasilona keratoliza może odsłaniać pęknięcia i prowokować pieczenie jeśli skóra jest uszkodzona. W obrębie paznokci najwyższe stężenia są narzędziem funkcjonalnym, jednak wymagają rozważnego stosowania, zwłaszcza przy współistniejącym zapaleniu wałów paznokciowych lub maceracji.
W codziennej praktyce ważna jest także lokalizacja zmian oraz sezonowość dolegliwości. Skóra twarzy i okolic fałdów zwykle reaguje silniej na substancje o działaniu keratolitycznym niż skóra dłoni i stóp, dlatego w tych obszarach preferuje się preparaty o działaniu głównie nawilżającym, o łagodnej bazie i bez dodatkowych czynników drażniących. U części osób objawy suchości nasilają się zimą (niska wilgotność powietrza, ogrzewanie, częstsze mycie rąk), co sprzyja pękaniu skóry i zwiększa ryzyko szczypania po aplikacji preparatu. W takich okresach lepszą tolerancję mogą dawać produkty o recepturze bardziej wspierającej nawilżenie i gojenie, które zaleca się nakładać na lekko wilgotną skórę, a w razie dyskomfortu – stosować rzadziej lub w mniejszej ilości. Z kolei w obrębie stóp i zrogowaceń mechanicznych skuteczność mocznika bywa większa, gdy terapia jest prowadzona regularnie i łączona z ograniczeniem tarcia oraz odpowiednią pielęgnacją (np. po kąpieli), ponieważ nawracające obciążenia mechaniczne utrwalają pogrubienie warstwy rogowej.
Bezpieczeństwo stosowania mocznika i działania niepożądane
Mocznik jest ogólnie uznawany za składnik o dobrym profilu bezpieczeństwa w zastosowaniach miejscowych, ale tolerancja zależy od stężenia oraz stanu bariery naskórkowej. Najczęstsze działania niepożądane to pieczenie, szczypanie i przejściowy rumień, szczególnie gdy preparat jest aplikowany na skórę podrażnioną, z mikrouszkodzeniami, w okolicy zmian zapalnych lub po intensywnym złuszczaniu naskórka.
Ryzyko dyskomfortu rośnie wraz ze stężeniem, a także przy obecności czynników drażniących w formulacji oraz w sytuacji zbyt częstego stosowania. Wysokie stężenia, stosowane na większe powierzchnie, powinny być aplikowane ostrożnie i w sposób kontrolowany, bo mogą nadmiernie naruszać warstwę rogową u osób z barierą już osłabioną. W kontekście skóry wrażliwej i atopowej ważne jest rozróżnienie dawki preparatu między nawilżaniem a pieczeniem: u części osób nawet umiarkowane stężenia mogą powodować dyskomfort na aktywnych ogniskach zapalnych. Z tego powodu dobór preparatu powinien uwzględniać nie tylko rozpoznanie, lecz także aktualny stan skóry i tolerancję w danym okresie.
Ramy prawne i obostrzenia w praktyce rynkowej
W Unii Europejskiej kwalifikacja produktu z mocznikiem zależy nie od samej obecności składnika, lecz od deklarowanego przeznaczenia i sposobu prezentacji. Jeśli produkt jest przedstawiany jako służący wyłącznie do oczyszczania, perfumowania, zmiany wyglądu, ochrony lub utrzymania skóry w dobrej kondycji, zwykle mieści się w definicji kosmetyku i podlega rozporządzeniu (WE) nr 1223/2009. W praktyce oznacza to obowiązek oceny bezpieczeństwa (CPSR), utrzymywania dokumentacji produktu (PIF), zgłoszenia do CPNP, stosowania zasad GMP oraz spełniania wymogów oznakowania, w tym wykazu składników w nomenklaturze INCI.
Granica z produktem leczniczym pojawia się wtedy, gdy przekaz marketingowy lub instrukcja użycia sugerują leczenie lub zapobieganie chorobom, albo gdy działanie jest przedstawiane jako farmakologiczne, immunologiczne lub metaboliczne. Dyrektywa 2001/83/WE wprowadza zasadę, że w razie wątpliwości, przy spełnieniu kryteriów produktu leczniczego, pierwszeństwo ma reżim prawa farmaceutycznego. W praktyce obostrzeniem bywa więc nie stężenie mocznika samo w sobie, lecz sformułowania typu „leczy atopowe zapalenie skóry”, „leczy łuszczycę”, „działa przeciwgrzybiczo” lub „usuwa zakażenie”, które mogą przesuwać produkt w kierunku produktu leczniczego, albo co najmniej wywoływać ryzyko zakwestionowania deklaracji przez organy nadzoru.
Dodatkowo, w kosmetykach obowiązują wspólne kryteria uzasadniania oświadczeń (rozporządzenie 655/2013), co praktycznie wymusza, aby deklaracje typu „redukuje zrogowacenia” czy „poprawia barierę” miały adekwatne, wiarygodne wsparcie dowodowe dla konkretnej formulacji.
Bibliografia:
1. Piquero-Casals J, Morgado-Carrasco D, Granger C, Trullàs C, Jesús-Silva A, Krutmann J. Urea in Dermatology: A Review of its Emollient, Moisturizing, Keratolytic, Skin Barrier Enhancing and Antimicrobial Properties. Dermatol Ther (Heidelb). 2021;11(6):1905-1915. doi:10.1007/s13555-021-00611-y.
2. Dirschka T, Tronnier M, Folster-Holst R. Mode of action of urea in the treatment of xerosis. Int J Clin Pract. 2020;74(9):e13569. doi:10.1111/ijcp.13569.
3. Starace M, Alessandrini A, Bruni F, Piraccini BM. Clinical evidences of urea at high concentration on skin and nail. Dermatol Ther. 2020;33(6):e14320. doi:10.1111/dth.14320.
4. Gunnarsson M, Lendel C, Nyden M, Sparr E. Extraction of natural moisturizing factor from the stratum corneum and its effects on molecular mobility. J Colloid Interface Sci. 2021;604:82-90. doi:10.1016/j.jcis.2021.07.070.
5. Pan M, Heinecke GM, Bernardo SG, Tsui C, Levitt J. Urea: a comprehensive review of the clinical literature. Dermatol Online J. 2013;19(11):20392.
6. Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 listopada 2009 r. dotyczące produktów kosmetycznych
7. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 655/2013 z dnia 10 lipca 2013 r. określające wspólne kryteria dotyczące uzasadniania oświadczeń stosowanych w związku z produktami kosmetycznymi
8. Dyrektywa 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi;
