Data aktualizacji: 23 lipca, 2026
Glikozydy stewiolowe są intensywnie słodkimi związkami wykorzystywanymi jako zamiennik cukru. Czy jednak stewia jest zdrowa i bezpieczna dla każdego? Wyjaśniamy, czym są glikozydy stewiolowe, jakie jest ich dopuszczalne dzienne spożycie oraz co wiadomo o ich wpływie na poziom glukozy, masę ciała i zdrowie zębów.
Co to są glikozydy stewiolowe?
Glikozydy stewiolowe to związki chemiczne, które izolowane są z liści stewii Stevia rebaudiana, rośliny rosnącej na terenie Ameryki Południowej i użytkowanej przez rdzennych mieszkańców od setek lat. Glikozydy stewiolowe występują naturalnie w liściach stewii, z których mogą być pozyskiwane w procesie ekstrakcji i oczyszczania.
Liczne testy sensoryczne wskazują, iż glikozydy stewiolowe są od ok. 200 do 400 razy słodsze niż tradycyjna sacharoza. Od lat 70-tych wykorzystywane są jako dodatek do żywności w Japonii.
Czy glikozydy stewiolowe są naturalne?
Określenie „całkowicie naturalne” nie odnosi się do wszystkich dostępnych preparatów, ponieważ glikozydy stewiolowe mogą być również otrzymywane z wykorzystaniem procesów enzymatycznych lub fermentacyjnych.
Czy glikozydy stewiolowe są bezpieczne?
W Stanach Zjednoczonych FDA nie zgłosiła zastrzeżeń do wniosków GRAS dotyczących określonych, wysoko oczyszczonych preparatów glikozydów stewiolowych, stosowanych zgodnie ze wskazanymi warunkami. Status ten nie obejmuje automatycznie całych liści stewii ani surowych ekstraktów z tej rośliny.
W 2011 roku Unia Europejska dopuściła glikozydy stewiolowe jako dodatki do żywności z grupy E960. Obecnie unijne przepisy wyróżniają m.in. E960a, E960c i E960d, zależnie od sposobu ich otrzymywania.
Ile glikozydów stewiolowych można spożywać dziennie?
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ustalił dopuszczalne dzienne spożycie glikozydów stewiolowych na poziomie 4 mg na kilogram masy ciała na dobę, w przeliczeniu na ekwiwalenty stewiolu. Wartość ta nie oznacza 4 mg gotowego słodzika ani 4 mg dowolnego glikozydu stewiolowego.
Na podstawie ocenionych badań toksykologicznych EFSA nie zidentyfikowała zagrożenia genotoksycznego, rakotwórczego ani dotyczącego rozrodczości i rozwoju przy spożyciu glikozydów stewiolowych zgodnym z ustalonym dopuszczalnym dziennym spożyciem.
Stewia dla kobiet w ciąży
Ustalone dopuszczalne dzienne spożycie odnosi się również do kobiet w ciąży i karmiących piersią. Należy jednak odróżnić dopuszczone do stosowania, oczyszczone glikozydy stewiolowe od całych liści stewii, surowych ekstraktów oraz suplementów o nieznanym lub niestandaryzowanym składzie.
Czy glikozydy stewiolowe mają kalorie?
Badania ADME (dotyczące wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu oraz wydalania badanych substancji) wykazały, że z uwagi na obecność wiązań beta-glikozydowych, glikozydy stewiolowe nie podlegają trawieniu w przewodzie pokarmowym, ale są metabolizowane przez bakterie zasiedlające jelito grube, w wyniku czego uwalniany jest aglikon stewiolowy. Uwolniony stewiol jest częściowo wchłaniany, a następnie metabolizowany w wątrobie do glukuronidu stewiolu, wydalanego głównie z moczem. Niewchłonięta część może być wydalana z kałem.
Glikozydy stewiolowe stosowane są w bardzo małych ilościach, dlatego wnoszą pomijalną ilość energii. Gotowe słodziki ze stewią mogą jednak zawierać nośniki, takie jak maltodekstryna lub dekstroza, które wpływają na kaloryczność i zawartość węglowodanów w produkcie.
Glikozydy stewiolowe a cukrzyca
Glikozydy stewiolowe mogą być stosowane jako zamiennik cukru, także w produktach przeznaczonych dla osób z cukrzycą lub insulinoopornością. Same nie dostarczają glukozy i zwykle nie powodują istotnego wzrostu jej stężenia we krwi. Nie oznacza to jednak, że stewia leczy cukrzycę lub insulinooporność ani że w każdych warunkach pozostaje bez wpływu na wydzielanie insuliny.
Ważny jest również pełny skład gotowego produktu. Zastąpienie cukru glikozydami stewiolowymi może pomóc ograniczyć ilość cukrów prostych i wartość energetyczną diety. Sama stewia nie powoduje jednak automatycznie utraty masy ciała ani obniżenia BMI, ponieważ zależy to od całego sposobu żywienia i bilansu energetycznego.
Glikozydy stewiolowe 95 REB-A 80 i REB-A 60 (Stewia)
Glikozydy stewiolowe 95 REB-A 80 i REB-A 60 powszechnie znane pod nazwami stewia lub stevia, są to roślinne zamienniki cukru białego. Swoją popularność zawdzięczają wysokiej intensywności słodzenia. Mogą być stosowane jako zamiennik białego cukru, pozwalający ograniczyć ilość cukrów dodanych do produktu.
Stewia w paście do zębów
Zastąpienie sacharozy glikozydami stewiolowymi może być korzystne dla zębów, ponieważ nie są one metabolizowane przez bakterie jamy ustnej w taki sam sposób jak cukier. Ograniczenie spożycia cukrów fermentujących zmniejsza ilość substratu wykorzystywanego przez bakterie związane z rozwojem próchnicy.
Badania laboratoryjne wskazują również, że niektóre ekstrakty ze stewii mogą ograniczać namnażanie bakterii Streptococcus mutans i tworzenie biofilmu. Wyniki te nie są jednak wystarczające, aby stwierdzić, że same glikozydy stewiolowe leczą próchnicę lub że każda pasta ze stewią ogranicza rozwój płytki nazębnej.
Zalety spożywania stewii
Najlepiej udokumentowaną zaletą glikozydów stewiolowych jest możliwość ograniczenia ilości cukru dodawanego do żywności i napojów. W badaniach laboratoryjnych oraz na zwierzętach analizowano również potencjalne właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne i immunomodulacyjne stewii. Wyniki te nie stanowią jednak potwierdzenia występowania takich efektów u ludzi.
Glikozydy stewiolowe a alergia
Reakcje nadwrażliwości na wysoko oczyszczone glikozydy stewiolowe są opisywane jako bardzo rzadkie. Nie można jednak stwierdzić, że substancja ta w żadnym przypadku nie wywoła reakcji alergicznej. Należy również odróżnić oczyszczone glikozydy od całych liści stewii oraz surowych ekstraktów, które mają bardziej złożony skład.
Stewia nie znajduje się na unijnej liście alergenów wymagających obowiązkowego wyróżnienia na etykiecie. Nie oznacza to jednak, że każdy produkt zawierający stewię jest bezpieczny dla wszystkich alergików, ponieważ może zawierać inne składniki alergenne.
Czy stewia jest szkodliwa?
Dopuszczone do stosowania glikozydy stewiolowe są uznawane za bezpieczne, jeżeli są spożywane zgodnie z warunkami stosowania i w granicach ustalonego dopuszczalnego dziennego spożycia. Mogą pomagać w ograniczeniu ilości cukru dodanego do diety, ale nie powinny być przedstawiane jako substancje lecznicze ani jako produkty bezwarunkowo korzystne dla zdrowia. W przypadku gotowych słodzików i produktów ze stewią należy zawsze uwzględniać ich pełny skład.
Literatura:
Gardana C, Simonetti, Canzi E et al. Metabolism of Stevioside and Rebaudioside A from Stevia Rebaudiana extracts by Human Microflora, J. Ag. Food Chem, 51(22):6618-6622, 2003.
Ferrazzano GF, Cantile T, Alcidi B, et al. Is Stevia rebaudiana Bertoni a Non Cariogenic Sweetener? A Review. Molecules. 2015;21(1):E38.
European Food Safety Authority, Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food. Scientific opinion on the safety of steviol glycosides for the proposed uses as a food additive. EFSA Journal, 8(4):1537. 2010. [3. Biological and toxicological data (pg 20); 3.1. Absorption, distribution, metabolism and excretion (pg 20); 3.1.1. In vitro studies (pg 20);3.1.2. In vivo studies (pg 20)]. www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/1537.htm
European Commission Regulation (EU) No 1131/2011 of 11 November 2011 amending Annex II to Regulation (EC) No 1333/2008 of the European Parliament and of the Council with regard to steviol glycosides. Official Journal of the European Union. December 11, 2011. Retrieved June 13, 2013: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:295:0205:0211:EN:PDF
https://www.fda.gov/food/food-additives-petitions/aspartame-and-other-sweeteners-food
https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2024.9045
https://www.who.int/publications/i/item/9789240073616
