Afryka wyróżnia się ogromną różnorodnością gatunków roślin wykorzystywanych w tradycyjnej medycynie, pielęgnacji oraz ochronie upraw. Niektóre z nich stosuje się także jako naturalne środki odstraszające owady. Zawarte w nich olejki eteryczne i inne substancje aktywne mogą utrudniać owadom odnalezienie żywiciela, ograniczać ich żerowanie lub zaburzać poszczególne etapy rozwoju.
Wraz ze wzrostem zainteresowania rozwiązaniami pochodzenia roślinnego coraz większą uwagę zwraca się na cytronelę, miodlę indyjską, eukaliptus cytrynowy i czosnek. Surowce pozyskiwane z tych roślin znajdują zastosowanie zarówno w preparatach przeznaczonych do odstraszania owadów, jak i w środkach wykorzystywanych do ochrony roślin.
Cytronela jako naturalny środek odstraszający owady
Palczatka szczetna (Cymbopogon nardus), nazywana również trawą cytronelową, występuje naturalnie między innymi na obszarach Afryki Subsaharyjskiej. Z jej części nadziemnych otrzymuje się olejek cytronelowy, wykorzystywany jako składnik świec, sprayów, aerozoli, balsamów i innych preparatów odstraszających komary.
Intensywny, świeży zapach olejku utrudnia owadom rozpoznawanie bodźców zapachowych, którymi kierują się podczas poszukiwania człowieka lub zwierzęcia. Za charakterystyczny aromat i właściwości olejku odpowiadają między innymi cytronelal, cytronelol i geraniol.
Skuteczność preparatu zależy jednak od stężenia składników aktywnych, sposobu aplikacji i formulacji produktu. Olejki eteryczne nie powinny być nanoszone na skórę w postaci nierozcieńczonej, ponieważ mogą powodować podrażnienia lub reakcje uczuleniowe.
Właściwości repelencyjne miodli indyjskiej
Miodla indyjska (Azadirachta indica), powszechnie znana jako neem, pochodzi z Azji, ale obecnie jest szeroko uprawiana także we wschodniej i zachodniej Afryce. Olej neem oraz ekstrakty otrzymywane z nasion i innych części rośliny są wykorzystywane w preparatach przeznaczonych do ochrony roślin.
Jednym z najważniejszych składników aktywnych miodli indyjskiej jest azadyrachtyna. Substancja ta może ograniczać żerowanie owadów, wpływać na ich rozród oraz zaburzać proces linienia i przechodzenia do kolejnych stadiów rozwojowych. Mechanizm jej działania opisuje również amerykańska Agencja Ochrony Środowiska.
Preparaty na bazie neem stosuje się między innymi do ograniczania obecności niektórych szkodników upraw. Konkretne działanie zależy jednak od składu produktu, jego stężenia oraz gatunku zwalczanego owada.
Eukaliptus cytrynowy i PMD
Eukaliptus cytrynowy (Corymbia citriodora) pochodzi z Australii, ale jest uprawiany również w różnych regionach Afryki. Liście tej rośliny stanowią źródło surowców o świeżym, intensywnie cytrusowym zapachu.
Z eukaliptusem cytrynowym związany jest PMD, czyli para-mentano-3,8-diol – substancja wykorzystywana w preparatach odstraszających komary i inne owady kłujące. Odpowiednio opracowane produkty zawierające OLE, czyli olej z eukaliptusa cytrynowego, lub PMD mogą zapewniać ochronę zbliżoną do preparatów z niższym stężeniem DEET.
Nie należy jednak utożsamiać przebadanych formulacji repelencyjnych ze zwykłym olejkiem eterycznym. CDC (Centers for Disease Control and Prevention) nie zaleca stosowania czystego olejku z eukaliptusa cytrynowego jako zamiennika zarejestrowanego repelentu. Preparatów zawierających OLE lub PMD nie powinno się również stosować u dzieci poniżej trzeciego roku życia.
Czosnek jako składnik preparatów do ochrony roślin
Czosnek pospolity (Allium sativum) jest uprawiany w wielu częściach świata, w tym na kontynencie afrykańskim. Zawiera charakterystyczne związki siarki odpowiadające za jego intensywny zapach. To właśnie one mogą wpływać odstraszająco na niektóre owady.
Ekstrakty czosnkowe wykorzystuje się przede wszystkim w ogrodnictwie i rolnictwie jako składniki preparatów wspomagających ochronę roślin przed szkodnikami, między innymi mszycami. Czosnku nie należy natomiast traktować jako sprawdzonego repelentu do stosowania bezpośrednio na skórę. Również jego spożywanie nie zapewnia potwierdzonej ochrony przed ukąszeniami komarów.
Cytronela, miodla indyjska, eukaliptus cytrynowy i czosnek pokazują, jak różnorodne może być zastosowanie surowców roślinnych w preparatach odstraszających owady oraz w ochronie upraw. Nie wszystkie działają jednak w taki sam sposób i nie każdy naturalny surowiec nadaje się do bezpośredniego stosowania na skórę.
O skuteczności produktu decyduje nie tylko pochodzenie składnika, lecz także jego stężenie, stabilność, sposób aplikacji oraz cała formulacja. Naturalność nie jest również równoznaczna z całkowitym bezpieczeństwem. Olejki eteryczne i ekstrakty roślinne mogą powodować podrażnienia lub reakcje alergiczne, dlatego należy korzystać z gotowych preparatów zgodnie z przeznaczeniem i instrukcją producenta.
Roślinne środki odstraszające owady mogą stanowić ważny element bardziej zrównoważonej ochrony ludzi i upraw. Wymagają jednak odpowiedzialnego stosowania oraz właściwego dopasowania do konkretnego zastosowania.
Przypisy
Bowlsby, M. B. (2020). Repellent activity of DEET, Icaridin, Permethrin, lemon eucalyptus oil (Corymbia citriodora), and tea tree oil (Melaleuca alternifolia) against Ornithodoros turicata nymphs.
Eid, A., Jaradat, N., & Elmarzugi, N. (2017). A Review of chemical constituents and traditional usage of the Neem plant (Azadirachta Indica). Palestinian Medical and Pharmaceutical Journal, 2(2), 3.
Giday, M. (2018). Traditional knowledge of people on plants used as insect repellents and insecticides in Raya-Azebo district, Tigray region of Ethiopia.
Kumoro, A. C., Wardhani, D. H., Retnowati, D. S., & Haryani, K. (2021, February). A brief review of the characteristics, extraction, and potential industrial applications of citronella grass (Cymbopogon nardus) and lemongrass (Cymbopogon citratus) essential oils. In IOP Conference Series: Materials Science and Engineering (Vol. 1053, No. 1, p. 012118). IOP Publishing.
Wangai, L. N., Kamau, K. K., Munyekenye, G., Nderu, D., Maina, E., Gitau, W., … & Otieno, F. (2020). Efficacy of plant-based repellents against Anopheles mosquitoes: A systematic review. Biomed. Sci , 6, 44.
Yusuf, Z. (2019). THE ROLE OF NEEM (Azadirachta indica) SEED AND GARLIC (Allium sativum) BULB POWDERS AS BIO-PESTICIDES AGAINST ADULT MAIZE WEEVIL (Sitophilus zeamais Motsch.) IN STORED MAIZE (Doctoral dissertation, Haramaya university).
